Yapay zekânın Türk diye önerdiği küçük ev aleti markalarının ikisi Almanya’da kuruldu

Bir yapay zekâ asistanına “Türk markası bir su ısıtıcısı öner” dediğinizde gelen listede Fakir ve Grundig’i görmek şaşırtıcı değil. İkisi de Türkiye’de uzun süredir yerli marka olarak biliniyor. Ama ikisi de Almanya’da kuruldu. Fakir Stuttgart’ta doğdu ve sonradan Türkiye merkezli Saruhan Holding’e geçti, Grundig ise Almanya’da kuruldu ve bugün Arçelik’in markası.

Bu, asistanın yanlış cevap verdiği anlamına gelmiyor. Köken sorusunun birden fazla doğru cevabı var ve hangisini kullandığınız listeyi değiştiriyor. Yapay zekâ görünürlüğünü sektör sektör ölçen Herm.io, ChatGPT, Gemini, Claude, Grok ve Perplexity’ye aynı 45 Türkçe soruyu beşer kez sorup 1.125 yanıt topladı. Özellikle Türk markası istenen sorularda bile bahsedilme barajını geçen dört yabancı kökenli isim çıktı. İkisi Fakir ve Grundig.

Genel sıralamanın ilk üç sırası Türkiye’de kurulmuş markalarda: Karaca yanıtların yüzde 64’ünde, Arzum yüzde 57,7’sinde, Arçelik yüzde 49,3’ünde anıldı. Philips dördüncü sırada ve yabancı kökenli isimler arasında en üstte. Bu tablo kategorinin fotoğrafı gibi görünüyor, oysa sorulan 45 sorunun 22’si doğrudan Türk ya da yerli marka istiyordu.

Tek marka, üç ayrı köken sorusu

Bir markanın nereli olduğu aslında tek soru değil, üç soru. Marka nerede kuruldu, bugün kime ait ve ürün nerede üretiliyor. Fakir ile Grundig birinci soruda Almanya, ikinci soruda Türkiye cevabını veriyor. Üçüncü soru ise bu tür bir görünürlük ölçümünün kapsamı dışında kalıyor.

Üçüncü sorunun Türkiye’de gerçek bir karşılığı var, çünkü küçük ev aletleri yalnızca ithal edilen değil, üretilen bir kategori. ORAN Kalkınma Ajansı Kayseri’de 6.176 kişi çalıştıran 43 elektrikli ev aleti firması sayıyor ve ilin ülkenin elektrikli ev aleti ihracatındaki payını yaklaşık yüzde 6,8 olarak veriyor. DOĞAKA ise Kahramanmaraş’ın ulusal metal mutfak eşyası üretiminin yaklaşık yüzde 21’ini karşıladığını belirtiyor. Yabancı kökenli bir markanın ürünü bu tesislerde üretilmiş olabilir, Türkiye’de kurulmuş bir markanınki başka bir ülkede üretilmiş olabilir. Asistanın verdiği isim listesi bu ayrımı taşımıyor.

Tanımı değiştirdiğinizde oran nasıl oynuyor

Ölçüm kökeni, markanın bugün kime ait olduğuna göre değil nerede kurulduğuna göre sınıflandırıyor. Sahiplik esas alınsaydı Fakir ve Grundig Türk sayılacak ve köken kısıtı olmayan sorularda Türkiye kökenli markaların bahsedilme payı yüzde 40,4’ten yüzde 44,4’e çıkacaktı. Bulgunun yönü değişmiyor, ancak tek bir tanım tercihinin manşetlik bir oranı dört puan oynatabildiğini gösteriyor.

Tablodaki üçüncü satır da en az ilk ikisi kadar önemli. Bir marka listesi size köken bilgisi veriyorsa hangi ölçütü kullandığını da söylemek zorunda. Söylemediğinde okur kendi tanımını varsayıyor ve aynı listeden iki farklı sonuç çıkarabiliyor.

Yapay zekâ bir markanın Türk olduğunu nereden biliyor?

Kısa cevap: bir ticaret sicilinden değil, metinden. Asistanlar bu kategoriyi ağırlıklı olarak markaların kendi sitelerinden öğrenmiyor. Atıf verilen kaynakların yüzde 39,7’si editoryal ve medya siteleri, marka sitelerinin payı ise yüzde 19. Tüm yanıtların yüzde 47,4’ünde kaynak gösterilen tek bir alan adı öne çıkıyor: teknoloji haber ve forum sitesi donanimhaber.com. Yani bu kategoride asistanların önüne gelen bilginin büyük bölümünü üreticiler değil, üçüncü taraflar yazıyor.

Bunun pratik sonucu şu: yapay zekada en çok önerilen küçük ev aletleri markaları listesi bir tescil kaydının değil, Türkçe internette markalar hakkında yazılmış içeriğin izini taşıyor. Köken bilgisinin bu tabloda tek ve resmî bir kaynağı yok.

Aynı asistanın iki farklı cevap verebilmesinin nedeni bu. Gemini yanıtlarının yalnızca yarısında web araması yaptı. Arama yaptığında andığı markaların yüzde 63,3’ü Türkiye kökenliyken, sadece model belleğinden yanıt verdiğinde bu oran yüzde 52,3’e düştü. Diğer dört asistan her yanıtta web’e başvurdu. Yani köken dağılımı, asistanın o an nereye baktığına göre de değişebiliyor.

Görünürlükte öndeki isim pazarda önde olmayabilir

Köken kadar önemli ikinci bir ayrım var. Bu ölçüm bir markanın ne kadar kolay bulunduğunu gösteriyor, ne kadar iyi olduğunu değil. Ürünün dayanıklılığı, sessizliği veya fiyat performansı hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Fark somut örnekte görünüyor. Arzum yapay zekâ görünürlüğünde ikinci sırada; kendi izahnamesinde aktardığı perakende paneli verisinde ise gerçek pazardaki ciro payı yaklaşık yüzde 4,5 ve sıralaması altıncı. Ters yönde bir örnek de var: Philips’in küçük ev aletleri faaliyetlerini yürüten Versuni, Türkiye pazarında kendi payını yaklaşık yüzde 25 olarak bildiriyor; bu oran, köken kısıtı olmayan sorulardaki konumla kabaca aynı yöne işaret ediyor. İki ölçüm bazen örtüşüyor, bazen ayrışıyor, örtüştüğü yerde bile aynı şeyi ölçmüyor.

Ayrışma ters yönde de işliyor. Genel sıralamada dokuzuncu sırada, Konya’nın metal döküm altyapısından çıkan Dökümix var; De’Longhi, Bosch ve Braun gibi uluslararası isimlerin önünde. Yapay zekâ görünürlüğü, markanın pazardaki büyüklüğüyle aynı yönde ilerlemek zorunda değil.

Ölçekle ilgili bir not daha: takip edilen 76 varlığın yalnızca 25’i genel sıralamada barajı geçebildi. Asistanların adını gerçekten verdiği marka sayısı, kategoride var olan marka sayısından çok daha küçük. Köken tartışması da bu dar rafın üzerinde dönüyor.

Köken sorusunu asistana nasıl sormalı

1. Soruyu yalnızca “Türk markası öner” diye kurmayın. Hangi ölçütü kastettiğinizi yazın: markanın kurulduğu yer mi, bugünkü sahibi mi, ürünün üretildiği yer mi.
2. Gelen listedeki isimler için kökeni ayrıca sorun. Asistan kuruluş yeri ile sahipliği aynı cevapta birleştirebiliyor.
3. Aynı soruyu bir de köken kelimesi olmadan sorun. İki liste arasındaki fark size kategorinin yapısını değil, sorunun etkisini gösterir.
4. Sıralamayı kararın kendisi değil, kısa liste üretmenin başlangıcı olarak kullanın. Fiyat, garanti, servis ağı ve yedek parça erişimi bu listede yer almıyor.
5. Üretim yeri, sahiplik veya garanti kapsamı gibi kritik bir bilgiye ihtiyacınız varsa markanın kendi resmî beyanından doğrulayın.

Köken bilgisi bir markayı otomatik olarak daha iyi ya da daha kötü yapmıyor. Ama yerli tercih ederek alışveriş yapan biri için listedeki ismin hangi anlamda yerli olduğu, sıralamadaki yerinden daha belirleyici. Asistanlar bu ayrımı kendiliğinden yapmıyor, soruyu soran yapıyor.