Dede Korkut’un izini Erzurum’da sürdüler! Avnik Kalesi keşfedilmeyi bekliyor

Yalçın kayalar üzerine kurulan ihtişamlı Avnik Kalesi’ni, Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği (TDED) Erzurum Şube Başkanı Murat Ertaş, Erzurum Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanı Ergün Engin ve beraberindeki heyet ziyaret ederek incelemelerde bulundu.

Dede Korkut hikâyelerinde yer alan mekânların izini süren heyet, Avnik Kalesi’nin bölgenin kültürel ve tarihi mirası açısından taşıdığı öneme dikkat çekti.

“Dede Korkut kültür coğrafyasının merkezi Erzurum”

TDED Erzurum Şube Başkanı Murat Ertaş, Oğuzların Kuzey İran, Güney Kafkasya ve Doğu Anadolu’yu fethetmesinin ardından yaşadıklarının Dede Korkut veya Korkut Ata adlı anlatıcı tarafından aktarılmasıyla oluşan Dede Korkut Kitabı’nda Erzurum’un önemli bir yere sahip olduğunu söyledi.

Ertaş, “Hikâyeler okunduğunda hikâyelerin doğuda Nahçıvan, kuzeyde Abhaza-Ahıska, batıda Bayburt-Trabzon, merkezde ise Pasin Ovası-Erzurum’da geçtiği görülür. Dede Korkut hikâyelerinde Avnik Kalesi çok mühim yer tutar. Avnik (Güzel Hisar) Köprüköy’e bağlı. Yağan’a 5 kilometre uzaklıkta bulunmaktadır. Erzurum Büyükşehir Belediyesi ile birlikte dernek olarak inşallah Erzurum’da ilk defa Avnik Kalesi’nde Dede Korkut Şenliği yapacağız” dedi.

Avnik Kalesi Dede Korkut hikâyesinde nasıl geçiyor?

Murat Ertaş, Avnik Kalesi’nin Dede Korkut hikâyelerinden “Kam Büre Oğlu Bamsı Beyrek” boyunda önemli bir mekân olarak geçtiğini belirtti.

Hikâyede, bezirgânların Pasin’in Kara Derbend’i önüne gelmesi üzerine Avnik Kalesi’ndeki kâfirlerin durumdan haberdar olduğu, kaleden çıkan 500 kâfir süvarinin uyuyan tüccarların kervanını bastığı anlatılıyor.

Baskında malları yağmalanan ve büyükleri esir alınan tüccarlardan biri kaçarak yakınlarda avlanan Bamsı Beyrek’in yanına sığınıyor. Tüccarın yardım istemesi üzerine Bamsı Beyrek ve diğer Oğuz beyleri Avnik Kalesi’ne doğru harekete geçerek kâfirlerle savaşıyor.

“Mutlaka turizme kazandırılmalı”

Erzurum Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanı Ergün Engin de Avnik Kalesi’nin bölgenin kültürel tarihi açısından önemli bir yere sahip olduğunu belirtti.

Engin, Avnik Kalesi’nin kültür turizmine, şehir kimliğine ve yeni nesillere kazandırılması amacıyla sivil toplum kuruluşlarıyla birlikte çalışma yürütüleceğini ifade ederek, “Erzurum Büyükşehir Belediyesi olarak STK’lerimizle burada en kısa zamanda bir Dede Korkut Şenliği yapacağız. Ulaşımı kolay olan Avnik Kalesi’ne halkımızın ve araştırmacıların ilgisi yoğun olacak” diye konuştu.

Avnik Kalesi’nin tarihi binlerce yıl öncesine uzanıyor

Tarihi geçmişi Urartulara kadar uzanan Avnik Kalesi, Köprüköy ilçesine bağlı Güzelhisar Mahallesi’nde, Aras Nehri’nin sağ tarafında bulunuyor.

Bölgenin önemli kalelerinden biri olan Avnik, oldukça sarp ve derin bir vadide yer alıyor. Tarih boyunca savaşlarda stratejik konumu nedeniyle önemli bir merkez olan kalenin burç ve sur duvarlarının ise büyük bölümü günümüzde harap durumda.

Kalenin güneydoğusunda Güzelhisar Mahallesi bulunurken, Avnik’e yakın Yağan Mahallesi’ndeki Yağan Baba (Halil-i Divani) vakfiyesinde de kalenin ilk kurucusunun Sasani Kralı I. Hüsrev (Anuşirvan) olduğu belirtiliyor.

Bizans kaynaklarında “Abnikon” adıyla anılan kalenin eski kayıtlarda “Abinik” olarak geçtiği görülüyor. Sasanilerin ise kaleyi güzel ve soğuk suları nedeniyle Farsça “Âb-inik” (Güzel Su) olarak adlandırdığı ifade ediliyor.

Birçok medeniyete ev sahipliği yaptı

Avnik Kalesi tarih boyunca birçok kez onarımdan geçirildi. 1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Saltuklular döneminde Bizanslılardan devralınan kale onarıldı.

İlhanlı Sultanı Gazan Mahmud Han’ın saltanatının ilk yıllarında yeniden onarılan ve şenlendirilen Avnik Kalesi, Olcayto Han döneminde de tamir edildi. Olcayto Han’a ait tamir kitabelerinin parçalarının Güzelhisar Mahallesi’nde sonradan yapılan duvarlarda kullanıldığı tespit edildi.

İç içe üç sur duvarıyla çevrili olan Avnik Kalesi’nde İranlılar, Bizanslılar, Gürcüler, Selçuklular, İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Timurlular ve Osmanlıların hâkimiyet kurduğu biliniyor.